Oporność lekowa na wojnie

Oprócz odpowiadania na rany fizyczne powstałe przez konflikty, zespoły Lekarzy bez Granic mierzą się z kolejnym zagrożeniem dla zdrowia, pojawiającym się przy tego typu urazach: z zakażeniami opornymi na środki przeciwdrobnoustrojowe.

W siedemdziesięciu dwóch krajach, w których Lekarze bez Granic działali w 2025 roku, ponad czterdzieści procent naszych projektów prowadzono w miejscach doświadczających konfliktów. Odpowiadanie na potrzeby ludzi dotkniętych konfliktami jest kluczową częścią naszych działań od kiedy 50 lat temu zaczęliśmy leczyć osoby ranne w wyniku działań wojennych podczas wojny domowej w Libanie. Od tego czasu nasze zespoły zdobywały doświadczenie i umiejętności podczas wojen w Iraku, Sudanie, Jemenie, Afganistanie i Palestynie.

Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe

Moi koledzy i koleżanki leczyli w tych krajach przypadki bardzo poważnych urazów, w tym rany spowodowane odłamkami, które utkwiły w kończynach w następstwie wybuchów, i kości złamane od strzałów ostrą amunicją. Nadal działamy we wszystkich tych miejscach.

Oprócz odpowiadania na rany fizyczne i psychiczne powstałe przez konflikty, mierzymy się z kolejnym, bardziej podstępnym zagrożeniem dla zdrowia, pojawiającym się przy tego typu urazach: z zakażeniami opornymi na środki przeciwdrobnoustrojowe.

Do oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe (antimicrobial resistance, AMR) dochodzi, kiedy bakterie, wirusy, grzyby lub pasożyty zmieniają się w sposób, który obniża skuteczność leków używanych do leczenia zakażeń, takich jak antybiotyki. W rezultacie zakażenia stają się trudniejsze do leczenia i trwają dłużej; istnieje większe prawdopodobieństwo, że się rozprzestrzenią, spowodują ciężkie choroby czy doprowadzą do amputacji, a nawet śmierci.

Powody zakażeń lekoopornych

Głównymi powodami zakażeń lekoopornych są: brak dostępu do czystej wody, odpowiednich warunków sanitarnych oraz opieki zdrowotnej obejmującej skuteczne środki zapobiegania zakażeniom i ich kontroli, infrastrukturę diagnostyczną, leki i szczepionki. Kolejnym jest nadużywanie lub niewłaściwe użycie antybiotyków. Widzimy to w wielu krajach, w których pracujemy, na przykład w krajach południowo-zachodniej Azji, takich jak Irak [1], gdzie antybiotyki są często dostępne bez recepty, a nie wyłącznie na receptę wystawioną przez lekarza.

W Strefie Gazy, w Palestynie, próbki pobrane sześć miesięcy przed protestami Wielkiego Marszu Powrotu w latach 2018–2019 i sześć miesięcy po nich pokazały szokujący wzrost oporności na antybiotyki o trzysta procent w hodowlach tkankowych i kości [2].

System ochrony zdrowia osłabiony przez wojnę

Kraje o niskich i średnich dochodach mierzą się z nieproporcjonalnie większym ciężarem oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe, a konflikty jeszcze potęgują jej przyczyny [3]. Dzieje się tak, ponieważ podczas konfliktu ludzie mogą mieć osłabiony układ odpornościowy z powodu stresu i niedożywienia, przez co są bardziej podatni na infekcje. Przeludnienie w obozach dla uchodźców i osób przesiedlonych także sprzyja rozprzestrzenianiu się opornych bakterii. Dodatkowo w czasie konfliktów placówki medyczne zostają zniszczone lub uszkodzone oraz często doświadczają braków wykwalifikowanego personelu, narzędzi diagnostycznych i leków, w tym antybiotyków.

W 2025 roku w pewnym szpitalu w Ukrainie podjęto decyzję o stosowaniu w trakcie operacji antybiotyku o szerokim zakresie działania zamiast rekomendowanego preparatu, ponieważ ten pierwszy został przekazany w darowiźnie i po prostu był dostępny.

Kiedy system zdrowotny zostaje osłabiony przez wojnę, kampanie szczepień są pomijane, a nadzór nad chorobami może zejść na dalszy plan. Prewencja i wykrywanie potencjalnych wybuchów epidemii, śledzenie profili oporności oraz podejmowanie decyzji o leczeniu stają się przez to jeszcze trudniejsze.

Jak reagować?

Jak zatem Lekarze bez Granic odpowiadają na oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe? Jak powinniśmy reagować, zwłaszcza w warunkach konfliktu?

Nasza praca nad opornością jest zorganizowana wokół trzech uzupełniających się filarów. Pierwszy to kontrola zakażeń i zapobieganie im – jego celem jest zmniejszanie rozprzestrzeniania się bakterii. Drugi – zarządzanie środkami przeciwdrobnoustrojowymi – zapewnia, że został zastosowany odpowiedni lek przeciwbakteryjny lub antybiotykowy, w odpowiedniej dawce i przez odpowiedni czas, aby uporać się z infekcją. Z trzecim filarem – diagnostyką i nadzorem – wiążą się jedne z największych wyzwań, jakie niesie ze sobą oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe.

Postępy ostatnich lat

W ostatnich latach nastąpił pewien postęp w diagnozowaniu i nadzorowaniu dzięki wprowadzeniu takich rozwiązań jak MiniLab oraz Antibiogo. Minilab to przenośne, uproszczone laboratorium bakteriologiczne, zaadaptowane do miejsc o ograniczonych zasobach.

Antibiogo to narzędzie diagnostyczne, które umożliwia nieeksperckim technikom laboratoryjnym mierzenie i interpretację antybiogramu – badania określającego wrażliwość bakterii na różne antybiotyki.

Te podstawowe aktywności wzmacniamy poprzez działania z zakresu promocji zdrowia, szczepień, ulepszania stanu wody i warunków sanitarnych, rzecznictwa oraz badań.

Jednak często pełne wprowadzenie wszystkich tych rozwiązań w warunkach aktywnego konfliktu okazuje się wyzwaniem. Duża część naszej pracy jest prowadzona po konflikcie, kiedy możemy wspierać odbudowę laboratoriów, przekazywać zaopatrzenie do aptek i poprawiać sposób zarządzania środkami przeciwdrobnoustrojowymi.

Działania potrzebne przed wybuchem konfliktu

Dla większej efektywności działania te powinny być wprowadzone przed wybuchem konfliktu. To oznacza inwestowanie w walkę z opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe na trudnych obszarach poprzez poprawę dostępu do opieki, wody i warunków sanitarnych oraz szczepień – ale nie tylko. Musimy również zaadaptować zapobieganie zakażeniom i zarządzanie środkami przeciwdrobnoustrojowymi do lokalnych realiów oraz wzmocnić podstawowe badania mikrobiologiczne, aby zrozumieć, które oporne bakterie są w danym miejscu obecne. To pozwoliłoby nam rozwinąć praktyczne wytyczne i poprawić przygotowanie na wypadek wybuchu konfliktu.

W niektórych miejscach, takich jak Strefa Gazy, byliśmy lepiej przygotowani do radzenia sobie z osobami ze skomplikowanymi urazami, ponieważ mieliśmy już wyszkolony zespół lekarski oraz dostęp do danych mikrobiologicznych. Tymczasem na terenie Sudanu nie zbudowaliśmy tego rodzaju ekspertyzy i wiedzy lokalnej. W wielu krajach, w których pracujemy, takich jak Demokratyczna Republika Konga, potrzeba większych inwestycji. Niektóre kraje nie stworzyły krajowych planów walki z opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe, a inne mają plany, ale brak im środków na ich wprowadzenie.

Oporność globalnym problemem

We wszystkich naszych projektach w miejscach narażonych na konflikty i niestabilność planujemy wzmocnić odpowiedź na oporność przeciwdrobnoustrojową. Opracowujemy uproszczone wytyczne, adaptujemy narzędzia do warunków konfliktu i wzmacniamy możliwości mikrobiologiczne na trudnych obszarach. Te szerokie inwestycje w gotowość działania w zakresie oporności przeciwdrobnoustrojowej są kluczowe, aby poprawić wyniki leczenia pacjentów z urazami zagrażającymi życiu.

Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe to globalny problem, który nie zna granic. Dlatego, aby prewencja była skuteczna, musi być prowadzona na skalę globalną, a inwestowanie w walkę z opornością na obszarach szczególnie narażonych jest niezwykle ważne.

Przypisy:

[1] Południowo-zachodnia Azja to region najczęściej określany jako Bliski Wschód.  

[2] A.K.A. Qamar, T.M. Habboub, A.A. Elmanama, Antimicrobial resistance of bacteria isolated at the European Gaza hospital before and after the Great Return protests: A retrospective study, „The Lancet” 2022, nr 399, S14, https://doi.org/10.1016/S0140-6736(22)01149-7 [dostęp: 4.08.2026] 

[3] The broken lens: Antimicrobial resistance in humanitarian settings, https://www.msf.org/broken-lens-antimicrobial-resistance-humanitarian-settings [dostęp: 4.08.2026]