Szczepionki: rodzaje, produkcja i działanie
Szczepionki są jednymi z najskuteczniejszych narzędzi medycyny. Pozwalają na ochronę ludzi na całym świecie przed niebezpiecznymi chorobami zakaźnymi.
Szczepionki co roku ratują miliony żyć i pozwalają zapobiegać epidemiom. Pomimo ich sukcesu, wciąż napotyka się na istotne utrudnienia w zaopatrzeniu w szczepionki, szczególnie w obszarach objętych konfliktami i kryzysami.
Lekarze bez Granic działają na rzecz zapewnienia dostępu do ratujących życie szczepionek osobom w trudnych sytuacjach kryzysów humanitarnych.
Znaczenie szczepionek
Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), szczepionki pomagają zapobiegać 3,5-5 milionom zgonów każdego roku, spowodowanych takimi chorobami jak błonica, tężec, krztusiec, grypa i odra.
Szczepionki są szczególnie ważne w regionach, w których dostęp do opieki medycznej jest ograniczony. Pomagają zapobiegać epidemiom i zmniejszają obciążenie systemów ochrony zdrowia szczególnie na nie narażonych.
Pandemia COVID-19 w poważny sposób zakłóciła funkcjonowanie systemów ochrony zdrowia w wielu miejscach na świecie. Produkcja i dostawy szczepionek były utrudnione, przez co miliony dzieci nie otrzymały planowych szczepień. Od roku 2020 obserwujemy alarmujące luki w odporności, zwłaszcza w szczególnie narażonych społecznościach.
Na terenach objętych konfliktami, jak Demokratyczna Republika Konga, poziom wyszczepialności był niski już przed pandemią. W 2023 roku odnotowano tam ponad 300 tysięcy przypadków odry i niemal 6 tysięcy zgonów – to o ponad 50 tysięcy więcej niż przed pandemią COVID-19. W pełni zaszczepionych było zaledwie 38% dzieci (w porównaniu do 45% rok wcześniej). Szacuje się, że około dwóch milionów dzieci nadal pozostaje bez ochrony przed odrą.
Jak działają szczepionki?
Szczepionki uczą układ odpornościowy jak rozpoznawać i zwalczać patogeny, jednocześnie nie powodując faktycznego zachorowania. Zawierają osłabione lub inaktywowane wirusy lub ich fragmenty, które stymulują układ odpornościowy do produkcji przeciwciał.
Dzięki temu organizm może zareagować szybko i skutecznie w razie kontaktu z rzeczywistymi patogenami. Czasami ochrona utrzymuje się przez całe życie, innym razem potrzebne są dawki przypominające.
Rodzaje szczepionek
Opracowywanie i bezpieczeństwo szczepionek
Proces opracowywania nowych szczepionek jest wieloetapowy i może trwać wiele lat. Obejmuje on:
Fazę przedkliniczną: laboratoryjne testy na komórkach i zwierzętach, oceniające bezpieczeństwo.
Testy kliniczne: prowadzone na ludziach w trzech fazach, aby ocenić bezpieczeństwo i skuteczność.
Dopuszczenie: agencje takie jak EMA czy FDA oceniają dane i dopuszczają szczepionkę do użytku.
Nadzór po wprowadzeniu do obrotu: po dopuszczeniu szczepionki są nadal monitorowane pod kątem skutków ubocznych i działania długoterminowego.
Błyskawiczne opracowanie szczepionek przeciwko koronawirusowi dowiodło, że współpraca naukowców wsparta inwestycjami może przyspieszyć dostępność szczepionki bez uszczerbku dla bezpieczeństwa.
Należy jednak zaznaczyć, że przemysł farmaceutyczny często wykorzystuje ochronę patentową, stawiając prywatne zyski ponad dostępnością. Lekarze bez Granic nieustannie zabiegają o sprawiedliwą dystrybucję szczepionek i ich dostępność finansową dla każdego.
Zalecenia dotyczące szczepień
Światowa Organizacja Zdrowia i organizacje narodowe publikują wskazania dot. szczepień, oparte na danych medycznych i epidemiologicznych. Rutynowe szczepienia dzieci obejmują zwykle:
- Gruźlicę (BCG),
- Błonicę, tężec i krztusiec (DTP),
- Odrę, świnkę i różyczkę (MMR),
- Polio,
- Wirusowe zapalenie wątroby typu B (w tym dawkę urodzeniową),
- Choroby pneumokokowe,
- Rotawirusy,
- Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV),
- Choroby meningokokowe,
- Grypę,
- Ospę wietrzną,
- Żółtą febrę,
- Malarię.
Dorosłym doradza się także bieżące szczepienia, w tym sezonowe przeciwko grypie, dawki przypominające przeciwko tężcowi, czy szczepionki na COVID-19.
Mity i fakty o szczepionkach
Liczne mity na temat szczepionek mogą powodować obawy. Na szczęście nauka ma na nie odpowiedzi:
Rola szczepionek w zwalczaniu chorób
Szczepionki pomogły w kontroli lub całkowitej eliminacji wielu chorób. Ospa prawdziwa została dzięki szczepieniom zwalczona na całym świecie. Polio występuje endemicznie tylko w kilku krajach, zaś liczba przypadków odry spadła drastycznie na obszarach o wysokim stopniu wyszczepialności.
W wielu krajach poziom szczepień jest jednak nadal niebezpiecznie niski. Według raportu WHO dot. odporności w 2024 roku jedynie 52% osób w DR Konga otrzymało pierwszą dawkę szczepienia przeciwko odrze. W Jemenie to zaledwie 45%. Dla osiągnięcia odporności zbiorowej wymagany jest poziom co najmniej 95% (Zobacz dane WUENIC: Immunization Analysis and Insights).
Dostępność szczepionek – konteksty humanitarne
W sytuacjach kryzysów humanitarnych dostępność szczepionek jest często kwestią życia lub śmierci. Zespoły Lekarzy bez Granic regularnie przeprowadzają szeroko zakrojone kampanie szczepień w terenach dotkniętych kryzysami lub konfliktami, aby zapobiegać i odpowiadać na wybuchy epidemii.
Dostęp do szczepionek jest jednak często ograniczany przez utrudnienia logistyczne, które narażają na przerwanie łańcuchów dostaw i inne ograniczenia w strefach konfliktów. Dlatego apelujemy o równy, przystępny i sprawiedliwy globalny dostęp do szczepień – tak, aby nikt nie był ich pozbawiony.