Ukraina: absurdy wojny oczami naszej pracowniczki

W czwartą rocznicę wybuchu pełnoskalowej wojny nasza specjalistka ds. promocji zdrowia opowiada o swojej pracy w Ukrainie i o tym, jak wygląda jej codzienność: „móc powiedzieć «żyję» to najniżej zawieszona poprzeczka, a jednocześnie największe osiągnięcie”. 

Zarządzanie zespołami promotorów zdrowia to bardzo zróżnicowana praca, praca z sensem, w której każdy dzień jest inny. W ciągu ostatnich kilku miesięcy nasze zespoły pracowały w rozmaitych projektach: przy tworzeniu nowego modelu transparentnej i regularnej oceny potrzeb z pomocą cyfrowych narzędzi mapujących; „Babuszka Newsletter” z codziennymi opowieściami z całej Ukrainy i spoza niej, który pomaga starszym kobietom z okolic linii frontu z ich poczuciem osamotnienia; oraz przy identyfikowaniu innych podmiotów i ścieżek wsparcia medycznego dla tych, którzy wcześniej stracili dostęp do opieki zdrowotnej. Promotorzy zdrowia również edukują w zakresie zdrowego snu, a z pomocą gier, łamigłówek i opowieści uczą, jak radzić sobie z nadciśnieniem, gruźlicą i opornością na antybiotyki. Te narzędzia, określane przez nas jako „Papryczki promotorskie” stanowią kreatywne sposoby na „podkręcenie” informacji dotyczących zdrowia. 

Codziennie widać horror i piękno 

Absurd wojny widać przede wszystkim w jej przeciwieństwach: w tym, jak życie toczy się dalej pośród niewiarygodnego zniszczenia. W ukraińskim duchu jest odwaga i pewność siebie, ale jednocześnie jest też żałoba, zmęczenie moich kolegów i koleżanek, ciężar historii pacjentów. Tak wiele razy każdego dnia mija się młodych mężczyzn o kulach, z brakującymi kończynami. Nie da się objąć rozumem skali i ceny tego wszystkiego. A mimo to, jakimś cudem, między tymi absurdami – alarmami, ostrzałem, złowrogo brzmiącymi dronami na niebie – ludzie wciąż chodzą do parków, dzieci się bawią, restauracje dalej są otwarte. Horror i piękno istnieją obok siebie. Nie da się inaczej, jak nieść ze sobą to napięcie, niczym mały kamyczek w kieszeni, przez cały dzień, codziennie, próbując zrozumieć, jak to w ogóle jest możliwe i jakim cudem to wszystko ze sobą współistnieje. 

Te sprzeczności nie żyją w próżni, ale przejawiają się w prawdziwej ludzkiej krzywdzie. Ostatniego lata ponad 300 dronów i kilkadziesiąt pocisków dalekiego zasięgu zostało w ciągu jednej nocy wystrzelonych w kierunku Kijowa. Rakiety i bezzałogowe statki powietrzne (BSP) uderzyły w budynki mieszkalne, szpitale, pojazdy transportu publicznego, szkoły i przedszkola. Zgodnie z danymi Misji Obserwacyjnej ONZ ds. Praw Człowieka w Ukrainie tylko w lipcu 2025 roku 286 cywilów zostało zabitych, a 1388 zostało rannych – był to najkrwawszy atak od maja 2022 roku. 

Każdy inaczej odczuwa skutki tej wojny 

Mimo to skutki wojny są nierówne, przeżywane z perspektywy różnych istnień. Szczerze mówiąc też je odczuwam, ale nie w tym samym stopniu jak moi przyjaciele i koledzy w Ukrainie. Jestem tu, pod tym samym niebem, słyszę te same odgłosy wybuchów, widzę te same trzęsące się w oknach szyby. Odczuwam trochę adrenaliny i trochę zmęczenia. Ale to nie mój brat walczy na linii frontu, nie mój dom leży w gruzach, nie moja wioska, dzieciństwo, wspomnienia i rodzinne skarby zostały wymazane z powierzchni ziemi. To nie o moją historię i kulturę toczy się walka.  

W efekcie mam ciągłe poczucie rozdwojenia – z jednej strony przechodzę przez to wszystko razem z nimi, piję rano te same cztery kubki kawy po spotkaniach z pacjentami, a z drugiej strony jest pewnego rodzaju bariera między ich żałobą a moją, ryzykiem, które podejmują oni, a które podejmuję ja. To wszystko sprawia, że czuję się częścią tych doświadczeń, a jednocześnie jestem bardzo poza nimi – jakbym była świadkiem czyjejś tragedii tylko jako przechodzień, nigdy nie przeżywając w pełni bólu albo pokłosia tej wojny.  

Większość ataków dzieje się w nocy 

Jedną z przestrzeni, w której ta tragedia przechodzi w statystykę, jest liczenie nocy, alarmów i eksplozji. Od początku pełnoskalowej inwazji 24 lutego 2022 roku do końca sierpnia 2025 w Ukrainie zarejestrowano ponad 64000 alarmów lotniczych, z czego według danych air-alarms.in.ua 44685 wywołanych było ostrzałem artyleryjskim. Większość ataków miała miejsce wczesnym rankiem, między 1:00 w nocy a 5:00 nad ranem, kiedy ludzie są najbardziej bezbronni, zmęczeni, śpiący i zdezorientowani.  

Ostrzały są jednocześnie przerażające i dziwnie banalne. W nocy nie ma odpoczynku przy złowrogim szumie BSP i głośnych eksplozjach, które wyrywają cię ze snu, nie wspominając o telefonie, na którym co kilka minut pojawiają się kolejne powiadomienia o alarmie lotniczym albo wskazówkach bezpieczeństwa. A mimo to następnego dnia następuje osobliwy powrót do formy, prawie jak opór przebrany w rutynę. Kiedy idziesz do pracy następnego ranka, każda mijana osoba jest tak samo zmęczona, widać to po twarzach. Czujesz pewnego rodzaju solidarność ze wszystkimi, wiedząc, że żadne z was nie przespało ostatniej nocy z tego samego powodu. A kiedy spotykasz swoich ukraińskich kolegów i koleżanki i pytasz, jak się mają, często w odpowiedzi słyszysz: „żyję”. I nie mówią tego ironicznie albo z dramatyzmem – tak po prostu wygląda szczera, statystyczna prawda w tej sytuacji. Nagle zdajesz sobie sprawę, że to „żyję” to jednocześnie minimum i maksimum, najniżej zawieszona poprzeczka, a przy tym największe możliwe osiągnięcie dla każdej osoby, która przebywa teraz w Ukrainie. 

Starsi ludzie żyją w ekstremalnych warunkach 

Te doświadczenia odzwierciedlają szerszą rzeczywistość, w której żyje tu wiele ludzi. Linia frontu w Ukrainie zmienia się gwałtownie – ostatnio jednej nocy przesunęła się o 10 km. W związku z tym zauważyliśmy napływ osób, które przybyły do centrów ewakuacyjnych w pewnej odległości od linii frontu. Między setkami łóżek, ustawionych jedno przy drugim na starej szkolnej sali gimnastycznej, widać tak wiele starszych par w wieku 80 albo 90 lat, siedzących spokojnie w słabym świetle, zmuszonych do spędzenia ostatnich lat życia w tak ekstremalnych warunkach. Niedawno rozmawiałam z mężczyzną, który przeszedł wiele kilometrów, żeby dotrzeć do centrum ewakuacyjnego z dwoma psami i dwoma kotami. Podczas rozmowy stał, a psy spały u jego stóp. Jeden z kotów nie miał połowy pyszczka. „Te zwierzaki uratowały mi życie” opowiada nam. „Nad moją głową latały drony, ale nie atakowały mnie, bo było widać, że są ze mną zwierzęta”. 

Faktem jest, że istnieje wiele historii, które mogłyby rozerwać ci serce w spokojniejszych momentach dnia, kiedy pozwolisz sobie na ich pełne przeżywanie – ale czasem to właśnie te zdradliwe, zwykłe chwile najbardziej cię uderzają, te, które wydają się nieznaczące, dopóki nie zdasz sobie sprawy, że niosą ciężar wszystkiego.  

Być przy nadziei

Jednego popołudnia, kiedy wychodziłam z mieszkania, spojrzałam w górę i zobaczyłam moich sąsiadów, taką młodą i niesamowicie uroczą parę, stojących w oknie. Pomachałam im, a mężczyzna gestem kazał mi zaczekać. Na chwilę zniknął, po czym pojawił się z malutkim noworodkiem. Podniósł niemowlę do okna, żebym mogła je zobaczyć, promieniejąc nieukrywaną dumą. Odwzajemniłam uśmiech. Ten obraz utrwalił mi się w pamięci: rodzina żyjąca pod krążącymi nad głowami dronami, tak bardzo zasługująca na spokój. To tylko jeden z nielicznych małych cudów, które wciąż mają miejsce. Przyjaciel powiedział mi, że ukraińskie wyrażenie „бути у надії”, używane w odniesieniu do kobiety w ciąży, dosłownie oznacza „być przy nadziei”. I z pewnością ta nadzieja, ta inwestycja w przyszłość, jest siłą, która pozwala im iść naprzód.