„Wiek jako wyrok”. Raport Lekarzy bez Granic, Save the Children i We Are Monitoring

Polscy ustawodawcy muszą porzucić szkodliwe metody weryfikacji wieku stosowane wobec dzieci i migrantów. 

W związku z pracami polskich ustawodawców nad nową ustawą mającą na celu zwalczanie handlu ludźmi organizacja Lekarze bez Granic apeluje, by żadne środki przewidziane w przepisach nie szkodziły dzieciom. Dzieci będące migrantami mogą obecnie być poddawane niewiarygodnym i nieodpowiednim badaniom medycznym, mającym na celu ustalenie ich wieku. Lekarze bez Granic wzywają prawodawców do odrzucenia tych metod w powstającej ustawie oraz do zapewnienia, że uwzględnione zostaną etyczne, kompleksowe i holistyczne sposoby oceny wieku dziecka. 

Raport analizuje szkodliwe procedury analizy wieku

Nowy raport Lekarzy bez Granic „Wiek jako wyrok” został napisany wspólnie z partnerami – Save the Children i We Are Monitoring. Raport analizuje szkodliwe procedury oceny wieku stosowane obecnie w Polsce oraz przestrzega przed ryzykiem ich sformalizowania w nowej ustawie. Procedury te – w tym metody stomatologiczne i radiologiczne – nie są naukowo wiarygodne. W tym kontekście są nieetyczne oraz niosą ze sobą znaczne ryzyko dla dzieci. Stosowanie ich do ustalania wieku prawnego nieletnich prowadzi do szkodliwych konsekwencji. Mogą oni zostać bezprawnie pozbawieni wjazdu do Polski, a tym samym ochrony i bezpieczeństwa. 

– W przeszłości otrzymywaliśmy informacje o młodych ludziach, którzy wkrótce po przejściu oceny wieku byli odsyłani do Białorusi bezpośrednio ze szpitali, wciąż mając na sobie gipsy i bandaże – mówi dr Alice Silvestro, koordynatorka medyczna Lekarzy bez Granic w Polsce. – Nikomu nie powinno się odmawiać opieki ani odsyłać ze szpitala z powodu badania medycznego, które nigdy nie było przeznaczone do ustalania statusu prawnego danej osoby. 

Nowa ustawa najpóźniej w 2027 roku

Nowa ustawa ma wejść w życie najpóźniej w 2027 roku. Jednocześnie w marcu 2025 roku rząd zawiesił prawo do ubiegania się o azyl w obszarze przy granicy polsko-białoruskiej. Miało to być rozwiązanie tymczasowe – wprowadzone wyjątkowo w odpowiedzi na napływ osób na granicy polsko-białoruskiej – jednak pozostaje w mocy do dziś. Zawieszenie możliwości ubiegania się o azyl nie dotyczy niektórych grup osób szczególnie narażonych, w tym małoletnich bez opieki. Jednak nie ma skutecznego mechanizmu identyfikacji osób należących do tych grup, w tym dzieci. 

W ciągu ostatnich lat zespoły Lekarzy bez Granic zapewniające wsparcie medyczne ludziom ubiegającym się o azyl w Polsce wielokrotnie obserwowały nieskuteczność procedur oceny wieku. Szczególnie w przypadku małoletnich bez opieki na granicy z Białorusią. 

– Widzieliśmy dzieci, które musiały poddawać się szkodliwym metodom oceny wieku, aby udowodnić, że nie są dorosłe, i uniknąć odesłania na Białoruś – mówi dr Silvestro. – Procedury te obejmowały stosowanie promieniowania jonizującego, co jest nie tylko naukowo niewiarygodne, ale także sprzeczne z podstawową zasadą działania w najlepszym interesie medycznym dziecka. 

Większe uprawnienia Straży Granicznej

W przypadku nieletnich decyzja o uznaniu ich za osoby poniżej 18 roku życia stanowi poważne wyzwanie, gdy dana osoba nie posiada dokumentu podróży, takiego jak paszport. Decyzja ta leży w gestii funkcjonariuszy w momencie zatrzymania osoby na granicy i jest szczególnie trudna w sytuacjach, gdy ma to miejsce w lesie, bez świadków, w warunkach stresu i przy barierach językowych. 

– Od marca 2025 roku Straż Graniczna w Polsce ma jeszcze większe uprawnienia w zakresie decydowania o dalszym losie danej osoby – mówi Uriel Mazzoli, koordynator działań humanitarnych Lekarzy bez Granic w Polsce. – To oni decydują, czy dana osoba może przejść pełną procedurę oceny wieku i ubiegać się o azyl. Wiemy jednak, że procedury te są wadliwe. Dzieci muszą być chronione, a nie narażane na dodatkowe szkody. 

Wzywamy do zajęcia stanowiska

Ustawa o zwalczaniu handlu ludźmi może stanowić okazję do usunięcia tych wad i zapewnienia, że wszelkie przyszłe procedury będą priorytetowo traktować ochronę dzieci, rzetelność naukową i etykę medyczną. 

– Wzywamy polskie towarzystwa radiologiczne, pediatryczne i endokrynologiczne do zajęcia stanowiska w sprawie praktyk oceny wieku i ich ograniczeń naukowych – mówi dr Silvestro. – Ujednolicone wytyczne dotyczące sporządzania raportów oraz jasne potwierdzenie prawa lekarzy do odmowy udziału w tych procedurach, bez konsekwencji prawnych lub zawodowych, są niezbędne do zapewnienia etycznych i skutecznych metod oraz ochrony praw dzieci.

Ośrodki strzeżone dla dzieci

1 stycznia 2026 roku weszła w życie zmiana ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP, która umożliwia umieszczenie w ośrodku strzeżonym dla cudzoziemców osób małoletnich bez opieki, które ubiegają się o ochronę międzynarodową.

– Ta zmiana, niezgodna z międzynarodowymi normami ochrony dzieci stanowi obniżenie dotychczasowych standardów ochrony dzieci w Polsce i może prowadzić do dalszych naruszeń praw dzieci. – komentuje Draginja Nadażdin, dyrektorka Lekarzy bez Granci w Polsce. – Dodatkowe obawy wzbudza fakt, że zmiana została wprowadzona w sposób nietransparentny, bez konsultacji społecznych i dyskusji. Na tym tle, potrzeba przejrzystego procesu tworzenia prawa i zadbania o ochronę dzieci staje się jeszcze bardziej widoczna.